Ana Sayfa Hakkımızda Hizmetler Ödüller Ekip Yayınlar Kariyer İletişim TÜRKÇEENGLISH Devin Law & IP — İstanbul
← Tüm Yayınlar
KategoriPatent
Yayın Tarihi31 Temmuz 2026
Yazarlar
Uğurcan TekinOrtak
Alican TekinOrtak

Faydalı Model mi, Patent mi: Ucuz Hakkın Gerçek Bedeli

Patent ile faydalı model arasındaki tercih çoğu zaman bir maliyet ve hız meselesi olarak sunulur. Oysa asıl mesele, incelemenin nerede yapılacağıdır. Patent verilmeden önce esastan incelenir; verildikten sonra da altı ay boyunca Kurum nezdinde itiraza açıktır. Faydalı model ise yalnızca yenilik yönünden araştırmaya tabidir, verildikten sonra Kurum nezdinde itiraz edilemez ve esasa ilişkin ilk ciddi sınamayla ancak bir hükümsüzlük davasında karşılaşır. Bu tercihin isabetli olup olmadığı, hakkın ne için alındığına bağlıdır.

Üç Şart Değil, İki Şart

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 82'nci maddesinin birinci fıkrasına göre patent, teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla verilir. 142'nci maddenin birinci fıkrası ise yeni olan ve 83'üncü maddenin altıncı fıkrası çerçevesinde sanayiye uygulanabilen buluşların faydalı model verilerek korunacağını düzenler.

Asıl fark, ikinci hükmün saymadığı şarttadır. Buluş basamağı şart olarak aranmadığı gibi incelenmez de. 142'nci maddenin ikinci fıkrası ayrıca patent faslında karşılığı bulunmayan bir kural getirir: faydalı modelin yenilik değerlendirmesinde, buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz. Hükmün hedefi, tekniğin bilinen durumundan fark yaratabilmek için önemsiz ayrıntılarla şişirilmiş başvurulardır.

Aynı buluş, iki ayrı rejim: biri belge verilmeden önce sınanır, diğeri ancak mahkemede.

Faydalı Modelle Korunamayanlar

142'nci maddenin üçüncü fıkrası dört kategoriyi kapsam dışında tutar ve bu istisnalar, çoğu özetin verdiği izlenimden daha geniştir. Kimyasal ve biyolojik maddelere ya da kimyasal ve biyolojik usullere ve bu usullerle elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar kapsam dışıdır. Eczacılıkla ilgili maddelere, usullere ve bu usullerle elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar da öyle. Biyoteknolojik buluşlar korunamaz. Ve nihayet, usullere ya da bu usullerle elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar da faydalı modelin dışındadır.

Belirleyici olan sonuncusudur. Faydalı model yalnızca ürün buluşları için vardır; Türkiye'de hangi alanda olursa olsun hiçbir usul istemi faydalı modelle korunamaz. Buluşu bir yöntemde yatan başvuru sahibi için — bir üretim akışı, bir işlem adımı, bir kontrol rutini — buluş ne kadar basit olursa olsun faydalı model yolu baştan kapalıdır.

145'inci maddenin birinci fıkrası, açık hüküm bulunmayan ve faydalı modelin özelliğiyle çelişmeyen hâllerde patentlere ilişkin hükümlerin faydalı modellere de uygulanacağını öngörür. Dolayısıyla 82'nci maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarındaki genel istisnalar — keşifler, matematiksel yöntemler, iş yöntemleri, bilgisayar programları, bilginin sunumu, kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar, teşhis ve tedavi yöntemleri ve diğerleri — faydalı model bakımından da geçerlidir.

Araştırma Raporu Zorunlu, Esas İncelemesi Yok

143'üncü maddenin beşinci fıkrasına göre başvuru sahibi, başvurunun şekli şartlara uygun bulunduğunun kendisine bildirilmesinden itibaren iki ay içinde ücretini ödeyerek araştırma talep etmek zorundadır; aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır. Bu, Kanunun getirdiği esaslı yeniliklerden biriydi: mülga 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname döneminde faydalı model hiçbir araştırma yapılmadan alınabiliyordu. Hakkın bugün hâlâ sırtında taşıdığı şöhret de buradan gelir.

Kanunun getirmediği şey ise esas incelemesidir. Hiçbir aşamada inceleme raporu düzenlenmez, buluş basamağı değerlendirilmez. 143'üncü maddenin sekizinci fıkrası, üçüncü kişilere araştırma raporunun yayımlanmasından itibaren üç ay içinde görüş ve belge sunma imkânı tanır; yedinci fıkra da reddi gerektiren bir durum ortaya çıktığında başvuru sahibine üç aylık cevap süresi verir. Ne var ki bunların hepsi belge verilmeden önceki adımlardır.

“143'üncü maddenin on birinci fıkrası Kurumun kapısını kapatır: faydalı model bir kez verildikten sonra itiraz yolu yoktur; tek yol, mahkemede hükümsüzlük davasıdır.”

Bunu 99'uncu maddenin birinci fıkrasıyla yan yana koyalım. Verilen bir patente karşı, kararın yayımından itibaren altı ay içinde patentlenebilirlik, açıklamanın yetersizliği veya kapsam aşımı gerekçeleriyle Kurum nezdinde itiraz edilebilir; Kurul patentin devamına, değiştirilerek devamına ya da hükümsüzlüğüne karar verebilir. Bu altı ayı atlatan patent sahibinin elinde, bir üçüncü kişinin yıkmayı deneyip başaramadığı bir hak vardır. Faydalı model sahibinin elindeyse kimsenin sınamadığı bir hak.

143'üncü maddenin on üçüncü fıkrası durumu açıkça ortaya koyar: faydalı modelin verilmiş olması, geçerliliğinin Kurumca garanti edildiği anlamına gelmez. 144'üncü madde hükümsüzlük sebeplerini sayar: 142'nci maddedeki şartların karşılanmaması, 92'nci maddenin birinci fıkrasına göre buluşun yeterince açıklanmamış olması, kapsam aşımı ve 109'uncu madde uyarınca hak sahipliğinin bulunmaması. Üçüncü fıkraya göre dava, koruma süresi boyunca veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde açılabilir.

Süre On Yıl, Ücret Düzeni Aynı

101'inci maddenin birinci fıkrasına göre koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren faydalı modelde on yıl, patentte yirmi yıldır; ikisi de uzatılamaz. İkinci ilâ beşinci fıkralardaki yıllık ücret düzeni ise her iki hak için ortaktır: ücretler, ikinci yılın dolmasından itibaren her yıl başvuru tarihine denk gelen günde muaccel olur, altı ay içinde ek ücretle birlikte ödenebilir; bu süre içinde de ödenmezse hak sona erer. Kurumun bildiriminden itibaren işleyen iki aylık telafi imkânı saklıdır.

Dönüştürme İki Yönlü, Ama Tek Seferlik

104'üncü maddenin birinci fıkrası, patent başvurusu sahibine işlemler devam ederken başvurusunu faydalı model başvurusuna dönüştürme imkânı tanır. Belirli bir süre öngörülmemiştir; aranan tek şart işlemlerin sürüyor olmasıdır, bu da pratikte nihai karardan önce demektir. Başvuru sahibi, talepten itibaren bir ay içinde gerekli belgeleri sunmak ve araştırma ücretini ödemek zorundadır; aksi hâlde talep yapılmamış sayılır.

İkinci fıkra ters yönde işler ve süreye bağlıdır: faydalı model başvurusu sahibi, dönüştürme talebini en geç araştırma raporunun bildirimini izleyen üç aylık sürenin sonuna kadar yapabilir. Bir aylık belge ve ücret şartı burada da aynen geçerlidir.

İki kural daha önem taşır. Dördüncü fıkraya göre, dönüştürülen başvuru için talep edilmiş rüçhan hakkı korunur. Beşinci fıkraya göre ise bir kez dönüştürülmüş başvuru bir daha dönüştürülemez; seçenek tek seferliktir ve tek yönde kullanılır.

145'inci maddenin ikinci fıkrası çifte korumayı yasaklar: aynı buluş için, aynı koruma kapsamıyla, aynı kişiye veya halefine birbirinden bağımsız olarak birden fazla patent veya faydalı model ya da her ikisi birden verilmez. Belirli bir istem kapsamı için iki hak birbirinin alternatifidir; yan yana yürütülecek bir portföy stratejisi değildir.

Tercih Aslında Nasıl Yapılmalı

Tercihi üç soru belirler; maliyet bunların ilki değildir.

Buluş üründe mi, usulde mi? Katkı bir yöntemdeyse faydalı model yolu zaten kapalıdır ve tartışma orada biter. Katkıyı somutlaştıran ürünse ve yöntem tali kalıyorsa, faydalı model asıl önemli olanı pekâlâ koruyabilir.

Ticari ömür ne kadar? Bir ürün kuşağı içinde aşılacak bir hakkın yirmi yıllık süreye ihtiyacı yoktur; kaldı ki patentin yıllık ücretleri ikinci on yılda hızla tırmanır. Tasarım döngüsünün beş-yedi yılda döndüğü bir alanda on yıllık süre gerçek bir kısıt sayılmaz.

Hak fiilen ileri sürülecek mi, kime karşı? İncelemenin yokluğu asıl burada belirleyicidir. Vekille çalışan bir rakibe karşı ileri sürülen faydalı model, karşısında bir hükümsüzlük karşı davası bulur; hak sahibi de buluş basamağını hiçbir uzmanın hiç değerlendirmediği bir hakkın geçerliliğini mahkemede savunur duruma düşer. 99'uncu madde itirazını atlatmış bir patent ise mahkemeye esaslı ölçüde farklı bir dosyayla gelir. Amaç, küçük taklitçilerden oluşan bir piyasada caydırıcılıksa faydalı model işi görür; amaç ciddi bir rakip karşısında mevzi tutmaksa inceleme bir masraf kalemi değil, işin ta kendisidir.

104'üncü maddenin ikinci fıkrasından pratik bir orta yol da çıkar: başvuruyu faydalı model olarak yapmak, zorunlu araştırma raporunu almak ve rapor buluşun buluş basamağı incelemesini geçebileceğini gösteriyorsa bildirimi izleyen üç ay içinde patente dönüştürmek. Ancak pencere dardır, hak tek kullanımlıktır ve kapanış tarihi araştırma raporuna bağlıdır; karar bu yüzden rapor geldikten sonra değil, gelmeden önce hazır olmalıdır.

Kaynaklar

  • 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, m. 82, 83, 92, 99, 101, 104, 109 ve 142-145
  • TÜRKPATENT — patent ve faydalı model işlem ücretleri, 2026 tarifesi (dönüştürme kodları 01.01.19 ve 01.01.56)
  • Türk Patent ve Marka Kurumunca 2026 Yılında Uygulanacak Ücret Tarifesine İlişkin Tebliğ, RG 31 Aralık 2025 (5. Mükerrer)
İlgili çalışma alanıSınai Mülkiyet Hukuku→

İlgili yazılar

Patentİstemin Bittiği Yer: Koruma Kapsamı, Eşdeğerler ve Dosyanızın Söyledikleri7 Ağustos 2026MarkaHak Kaybının En Sessiz Yolu: Yenileme Takvimi ve Bülten İzleme26 Ağustos 2026MarkaHak Sahipliği Zinciri: Noter Onaysız Tek Bir Devir, Sonrasını Neden Batıl Kılar25 Ağustos 2026